Türkiye’de Zeytincilik

Zeytin, Türkiye’de çok geniş bir yayılım alanı bulmuştur. Türkiye’nin 81 ilinin 41’inde, 843 ilçenin 270’inde zeytin üretimi yapılmaktadır. Üretimin % 53’ü Ege Bölgesinde, % 18’i Marmara Bölgesinde, % 23’ü Akdeniz Bölgesinde, % 6’sı Güneydoğu Anadolu Bölgesinde ve % 0,2’si de Karadeniz Bölgesinde gerçekleştirilmektedir. Ege Bölgesinde üretimin % 55’i yağlık olarak değerlendirilirken Marmara Bölgesinde üretimin % 60’ı sofralık olarak değerlendirilmektedir. Türkiye dane zeytin üretimi sırasıyla, İzmir (% 13), Manisa (%12.5) Aydın (%12), Muğla (%10), Balıkesir (%12.5), Çanakkale (%7) ve Bursa (%5) illerinden sağlanmaktadır (TÜİK, 2013)

Türkiye’nin bölgelere göre zeytincilik yapılan il ve bölgeleri Tablo 1. Türkiye’de bölgelere göre ağaç sayısı, dikim alanı, üretim ve üretim oranı  (2003)

BölgelerDikim Alanı (ha)Dikim Alan Payı (%)Toplam Üretim (T)Üretim Payı (%)
Ege454.290.0062.0760.094.0053.0
Marmara115.008.0016.0260.987.0018.0
Akdeniz106.189.0015.0328.601.0023.0
Güneydoğu56.476.008.068.369.006.0
Karadeniz349.000.23.236.002.2
TOPLAM732.314.00100.01.421.288.00100.0

Kaynak. TUIK, 2012 Türkiye’de Zeytin Ağacı Sayısı ve Üretim Türkiye’de ise zeytin ve zeytin-zeytinyağı üretimi, 1999 yılında Uluslararası Para Fonu (IMF) ve Dünya Ticaret Örgütü taahhütleri kapsamında uygulamaya başlanılan yeni tarım politikaları kapsamında yeni bir boyut kazanmıştır. Nitekim son yıllarda Türkiye’de zeytin ve zeytin ürünlerine diğer tarım ürünlerine uygulanan desteklemeler yanında sertifikalı fidanı ile zeytin bahçesi tesisine verilen destek, girdi destekleri ve zeytinyağında kg başına uygulanan prim desteği yanında ambalajlanmış-paketlenmiş sofralık zeytin ve zeytinyağına verilen ihracat desteği, öncelikle zeytin ağaç sayısını, üretim yapılan alanı ve zeytin-zeytinyağı miktarını artırmıştır. Avrupa Birliği’nde 1966-1985’li yıllar arasında yaşanılan ağaç sayısı ve üretimdeki miktar artışı, Türkiye’de de 2000’li yıllardan sonra uygulanan tarım politikaları ile gerçekleşmiştir. Avrupa Birliği’nde zeytin ve zeytinyağında miktar artışı yukarıda sözü edilen 2020 Eylem Planı çerçevesinde daha çok kaliteye yönelik ve spesifik unsurları içeren politikalarla hedeflenirken, Türkiye’de benzer bir süreci izlemektedir. Bu süreçte zeytinyağının Türk Gıda Kodeksi kapsamındaki tebliğ çalışmaları ve Codex Alimentariusa uyumu, kimyasal ve fiziksel analizler yanında kaliteye yönelik duyusal analizlerin de dikkate alınması dikkat çekicidir. Ayrıca Türkiye, söz konusu zaman diliminde kurumsal anlamda da ciddi bir yol kat etmiştir. Türkiye 2005 yılında Ulusal Zeytin ve Zeytinyağı Konseyini kurmuş, 2009 yılında üyelikten ayrıldığı Uluslararası Zeytin Konseyine (1963-1998), 2010 yılında tekrar üye olmuştur. Ayrıca 22. Dönem (2006) ve 23. Dönem (2008) Türkiye Büyük Millet Meclisi Araştırma Komisyonu tarafından Zeytin ve Zeytinyağı ile Diğer Bitkisel Yağların Üretiminde ve Ticaretinde Yaşanan Sorunların Araştırılarak Alınması Gereken Önlemlerin Belirlenmesi Amacıyla Kurulan iki farklı oluşumda Türkiye zeytin ve ürünlerinin sorunları ve çözüm önerileri raporlanmıştır. Son yıllarda zeytinciliğin dünya’ da ve Avrupa’da artan olumlu imajının Türkiye için de geçerli olduğu Tablo 2.  daki ağaç sayısı ve üretim artışı ile doğrulanmaktadır. (Tunalıoğlu, 2013). Tablo 2. Türkiye’de Zeytin Ağaç Sayısı, Üretim

YıllarToplam Ağaç Sayısı (Bin Adet)Meyve Ağaç sayısı(Bin Adet)Meyve vermeyen (Bin Adet)Toplam Üretim(Ton)Sofralık(Ton)Yağlık(Ton)
Zeytinyağı Üretimi(Bin Ton)
199587 58181 4376 144515 000206 000309 00040.0
199689 74083 2006 5401 800 000435 0001 365 000200.0
199795 73085 7809 950510 000200 000310 00040.0
199893 45085 8507 6001 650 000430 0001 220 000170.0
199995 50087 1308 370600 000250 000350 00070.0
200097 77089 2008 5701 800 000490 0001 310 000175.0
200199 00090 0009 000600 000235 000365 00065.0
2002101 60091 7009 9001 800 000450 0001 350 000140.0
2003102 75092 25010 500850 000350 000500 00079.0
2004107 10094 95012 1501 600 000400 0001 200 000145.0
2005113 18096 62516 5551 200 000400 000800 000112.0
2006129 26597 77331 4921 766 749555 7491 211 000165.0
2007144 329104 21940 1101 075 854455 385620 46972.0
2008151 630106 13945 4911 464 248512 103952 145130.0
2009153 723109 12744 5961 290 654460 013830 641147.0
2010157 156111 39845 7581 415 000375 0001 040 000160.0
2011155 427117 94137 4861 750 000550 0001 200 000191.0
2012157 904120 82037 0841 820 000480 0001 340 000195.0
Kaynak: TUİK, 2013; IOC,2014

Türkiye’de Zeytinyağı ve Sofralık Zeytin Dünyada olduğu gibi Türkiye’de de üretilen dane zeytinin yaklaşık %73’ü yağa işlenmektedir. Ülkemizde tüketim genelde zeytinyağı ağırlıklı olduğu için yağlık zeytin üretimi daha fazla olmaktadır. Türkiye’de var-yok yılı ortalamasına göre 150 bin ton zeytinyağı üretilmektedir. Bu miktar ile Türkiye, dünya zeytinyağı üretiminde İspanya, İtalya, Yunanistan ve Tunus’tan sonra beşinci sırada yer almakta ve dünya üretiminin yaklaşık %5’ini, ihracatının ise %10’nunu sağlamaktadır. Türkiye’de zeytinyağı tüketimi Türk halkının gerek fiyat, gerekse alışkanlıkları nedeniyle istenilen halen istenilen düzeyde değildir. Zeytinyağı tüketimi adeta üretim bölgeleriyle sınırlı kalmaktadır. Zeytinyağı, Türkiye’nin ihracatında geleneksel ürün olarak nitelendirilen ihraç kalemlerinden biri olarak yer almaktadır. Ancak üretimdeki alternans nedeniyle ihracatta da var ve yok yılına göre büyük dalgalanmalar yaşanması istikrarlı bir dış ticaret politikası yaratılmasına imkân tanımamaktadır. Alternans etkisi, AB ülkelerinde en aza indirgendiği ve stok politikaları ile dış ticarette belirli bir düzen sağlandığı halde Türkiye’de bu etki yok edilemediği ve stoklama bir sisteme oturtulamadığı için dış pazarda kalite ve miktar açısından devamlılık sağlanamamaktadır. Zaten bu nedenle ihracat daha çok ambalajlı ve markalı olarak değil dökme olarak yapılabilmektir (Tunalıoğlu, 2009). Türkiye’de var-yok yılları ortalamasına 1 400 bin ton dane zeytin üretilmekte ve üretilen zeytinin %27’si sofralık zeytine ayrılarak yaklaşık 500-550 bin ton zeytin sofralık olarak işlenmektedir. Marmara bölgesi geleneksel sofralık zeytin Gemlik çeşidimizin en fazla üretildiği bölgedir. Türkiye, dünya sofralık zeytin üretiminde % 13 ile ikinci, siyah sofralık zeytin üretiminde ise birinci sırada yer almaktadır. Avrupa Birliği’nin toplam sofralık zeytin ihtiyacının yaklaşık olarak yarısı Türkiye’den sağlanmaktadır. Türkiye’nin son 24 yıllık zeytinyağı ve sofralık zeytin üretim, tüketim ve ticareti Tablo 3. görülmektedir. Tablo 3. Türkiye’nin Zeytinyağı ve Sofralık Zeytin Üretim, Tüketim, İhracat ve İthalatı

YıllarZeytinyağı (bin ton)Sofralık Zeytin (bin ton)
ÜretimTüketimİhracatİthalatÜretimTüketimİhracatİthalat
1990/199180.055.010.00150.0110.08.00
1991/199260.050.010.50110.098.012.00
1992/199356.050.05.50100.090.013.00
1993/199448.054.09.00100.089.015.00
1994/1995160.055.055.00180.0135.029.00
1995/199640.063.019.00120.0129.022.00
1996/1997200.075.040.50185.0132.030.00
1997/199840.085.535.00124.0127.023.00
1998/1999170.085.086.00178.0149.030.00
1999/200070.060.016.50150.0130.020.00
2000/2001175.072.592.00224.0125.032.00
2001/200265.055.028.0085.0100.056.00
2002/2003140.050.074.00165.0114.035.00
2003/200479.046.046.00125.096.051.00
2004/2005145.060.093.50240.0175.058.00
2005/2006112.050.073.00280.0221.054.00
2006/2007165.080.045.00240.0180.055.00
2007/200872.085.015.00200.0190.020.00
2008/2009130.0108.031.00300.0240.065.00
2009/2010147.0110.029.50390.0260.065.50
2010/2011160.0131.012.00330.0300.072.00
2011/2012191.0150.020.00400.0350.060.00
2012/2013*195.0160.030.00410.0350.070.00
2013/2014**180.150.050.00430.0355.070.00

* Tahmin ** Öngörü 

Bir cevap yazın